Borov med: kako nastaje pravi medljikovac i šta se prodaje pod tim imenom?

Kada na turističkoj pijaci, vašaru ili štandu u Srbiji vidite teglu sa natpisom „borov med“, nemojte automatski pretpostaviti da se u njoj nalazi med koji su proizvele pčele. Pravi borov med zaista postoji, ali to je medljikovac koji pčele proizvode sakupljanjem i preradom slatke medljike sa bora. Ne dobija se kuvanjem iglica, pupoljaka ili mladih izdanaka.

Pod istim ili veoma sličnim nazivom mogu se nuditi potpuno različiti proizvodi: pravi uvezeni borov medljikovac, moguća ograničena domaća partija, mešoviti šumski med, med sa borovim pupoljcima, ali i biljni sirup napravljen od pupoljaka, vode i šećera. U poslednjem slučaju kupac može platiti proizvod predstavljen kao med, a dobiti nešto što nije nastalo radom pčela.

Ne postoje reprezentativne analize celog tržišta na osnovu kojih bismo mogli pošteno da tvrdimo da je „većina borovog meda u Srbiji lažna“. Međutim, jednako je neopravdano prihvatiti svaku teglu sa tim nazivom kao autentičan borov medljikovac samo zato što je tamna, gusta, skupa ili se prodaje na planini.

Borov med, med sa pupoljcima i sirup – najkraće poređenje

Kada „borov med“ možda uopšte nije med?

Najveća zabuna nastaje kada se sirup od borovih pupoljaka, mladih izdanaka ili drugih delova zimzelenog drveća prodaje pod pojednostavljenim nazivom „borov med“. Takav proizvod može biti tradicionalan biljni sirup, ali on nije pčelinji med ako ga nisu proizvele pčele.

Problem je naročito izražen na turističkim mestima, gde naziv „borov med“ zvuči prirodno, retko i vredno. Kupac je često na odmoru, proizvod kupuje kao suvenir ili ga bira zbog priče o planini, šumi, kašlju i disajnim putevima. U takvoj situaciji privlačan naziv lako može zameniti proverljive podatke.

Javno zabeleženo upozorenje sa Zlatibora

Savez pčelarskih organizacija Srbije – SPOS objavio je u februaru 2021. godine da je, prema informaciji koju je dobio od pčelara sa Zlatibora, na zlatiborskoj pijaci proizvod ranije prodavan kao „borov med“ posle postupanja inspekcije označen kao borov sirup. SPOS je tom prilikom upozorio i da se borova medljika u Srbiji javlja veoma retko i u malim količinama.[1]

O zabuni se javno pisalo i ranije. Portal „Mali proizvođači“ objavio je 2020. godine tekst u kojem je ukazano na prodaju proizvoda od šećera i izdanaka zimzelenog drveća pod nazivom „borov med“.[2] Taj tekst potvrđuje da problem nije nova tema, ali pojedine njegove kategorične tvrdnje ne treba prihvatiti bez dodatnih dokaza.

Poseban oprez na pijacama i turističkim štandovima

Budite naročito oprezni kada:

• na tegli postoji samo rukom napisan naziv „borov med“;
• nema imena i adrese proizvođača ili odgovornog prodavca;
• nije navedeno da li je proizvod domaći ili uvozni;
• nema LOT-a, godine proizvodnje ili roka trajanja;
• prodavac ne ume da objasni gde se nalazila pčelinja paša;
• prodavac kaže da su pupoljci kuvani, potapani ili slagani sa šećerom;
• na pitanje o sastavu dobijate odgovor da je recept „tajna“;
• proizvod se reklamira tvrdnjama da leči bronhitis, pluća ili druge bolesti;
• velike količine navodno domaćeg borovog meda dostupne su tokom cele godine bez podataka o poreklu.

Kako se pravi borov med i da li postoji recept?

Za pravi borov med ne postoji kućni recept, jer ga ne proizvodi čovek – proizvode ga pčele. Borov med nije napitak od iglica, ukuvani biljni sok niti mešavina meda i pupoljaka, već posebna vrsta medljikovca.

Borov med nije nektarni med

Borovi ne stvaraju klasične cvetove sa nektarom koji bi pčelama omogućili proizvodnju sortnog nektarnog meda. Pravi borov med zato ne nastaje od „cveta bora“, već od slatke medljike koja se nalazi na živim delovima odgovarajućih vrsta bora.

Medljika je slatka tečnost najčešće povezana sa insektima koji se hrane biljnim sokovima. Pčele je pronalaze na kori, granama, iglicama i drugim delovima drveta, odnose je u košnicu i prerađuju u zreo med.

Pravi borov med pripada istoj široj grupi kao šumski med ili medljikovac, ali naziv „borov“ preciznije označava izvor sa kojeg potiče medljika.

Od medljike na boru do zrelog meda u saću

1. Insekti se hrane biljnim sokovima
   Određeni insekti probadaju žive delove bora i hrane se sokovima biljke bogatim vodom i ugljenim hidratima.
2. Na biljci se pojavljuje medljika
   Insekti koriste deo hranljivih materija, dok se višak slatke tečnosti izlučuje na površinu biljke.
3. Pčele pronalaze slatke kapljice
   Kada je medljike dovoljno, pčele intenzivno posećuju borove i sakupljeni sadržaj odnose u košnicu.
4. Medljika se prerađuje
   Pčele joj dodaju sopstvene specifične materije i enzime, prenose je između ćelija i smanjuju sadržaj vode.
5. Med sazreva u saću
   Kada dostigne odgovarajuću zrelost, pčele ga čuvaju u ćelijama saća i zatvaraju voštanim poklopcima.
6. Pčelar vadi zreo borov med
   U čist borov medljikovac ne dodaju se voda, šećerni sirup, pupoljci, iglice niti biljni ekstrakti.

Šta se onda pravi po receptu od borovih pupoljaka?

Recepti u kojima se mladi izdanci ili borovi pupoljci slažu sa šećerom, ostavljaju da puste sok ili kuvaju u vodi odnose se na pripremu biljnog sirupa.

Ako se takvom proizvodu naknadno doda med, dobija se sirup od borovih pupoljaka sa medom. Ako se pupoljci ili njihov ekstrakt dodaju direktno u med, dobija se med sa dodatkom.

Takvi proizvodi mogu imati svoju tržišnu i upotrebnu vrednost, ali nisu pravi borov medljikovac koji su proizvele pčele.

Zašto je Marchalina hellenica važna?

Najpoznatija velika proizvodnja borovog meda u Turskoj i Grčkoj povezana je sa insektom Marchalina hellenica. On se hrani sokovima određenih vrsta bora, a slatku medljiku koju stvara sakupljaju medonosne pčele.

Ova vrsta naročito se povezuje sa turskim borom (Pinus brutia) i alepskim borom (Pinus halepensis). Naučna literatura borov med istočnog Mediterana povezuje upravo sa medljikom ovog insekta.[9]

Za dobru borovu pašu nije dovoljno samo prisustvo jednog insekta ili nekoliko stabala. Potrebni su:

• velika i stabilna populacija insekata koji proizvode medljiku;
• odgovarajuća vrsta i zdravstveno stanje borova;
• povoljna temperatura i vlažnost vazduha;
• dovoljno dug period lučenja medljike;
• odsustvo obilnih kiša koje mogu isprati slatke kapljice;
• jaka pčelinja društva sposobna da pašu iskoriste.

Više o medljici, njenom nastanku i značaju za pčelinju zajednicu pročitajte u članku Medljika u pčelarstvu – šta treba da znate.

Sastav, ukus i posebne osobine borovog meda

Osobine pravog borovog meda zavise od geografskog porekla, vrste bora, sastava medljike, vremenskih uslova, perioda sakupljanja i mogućeg prisustva drugih paša. Zbog toga dve autentične partije ne moraju imati potpuno istu boju, aromu ili šećerni sastav.

Senzorske osobine

Borov med može posebno odgovarati potrošačima koji ne vole veoma svetle i neposredno slatke medove. Njegova aroma može imati drvenaste, sladne, karamelne, biljne ili blago začinske tonove.

Doživljaj manje izražene slatkoće ne znači da borov med sadrži malo šećera. On je i dalje namirnica sa visokim udelom prirodnih šećera, ali složena aroma utiče na način na koji doživljavamo njegov ukus.

Fizičko-hemijske osobine

Kao medljikovac, borov med često ima višu električnu provodljivost, viši pH i veću zastupljenost mineralnih i pojedinih složenijih šećera od mnogih svetlih cvetnih medova.

To ne znači da je svaki borov med automatski kvalitetniji od svakog cvetnog meda. Kvalitet zavisi od zrelosti, sadržaja vode, autentičnosti, načina proizvodnje, zagrevanja, čuvanja i higijenske ispravnosti konkretne partije.

Šta pokazuju laboratorijska istraživanja?

U ispitivanim uzorcima grčkog borovog meda proučavani su fizičko-hemijski parametri, fenolni sastojci, antioksidativna aktivnost i delovanje prema pojedinim mikroorganizmima u laboratorijskim uslovima.[8]

Takvi rezultati ukazuju na zanimljiv sastav i biološki potencijal pojedinih uzoraka, ali ne dokazuju da konzumiranje borovog meda leči infekcije ili druga oboljenja. Rezultat iz laboratorijskog ogleda ne može se automatski preneti na čoveka niti na svaku teglu borovog meda.

Za šta je dobar borov med?

Najpoštenije je njegove prednosti opisati kroz prehrambene, senzorske i praktične osobine, bez pripisivanja nedokazanih lekovitih dejstava.

• Za ljubitelje punijeg ukusa – ima složeniju aromu i često manje neposredno sladak ukus od svetlih cvetnih medova.
• Za gastronomske kombinacije – dobro se uklapa sa integralnim hlebom, orašastim plodovima, jogurtom i sirevima.
• Kao izvor energije – kao i drugi medovi, pretežno sadrži prirodne šećere.
• Zbog karakterističnog sastava – često ima više mineralnih i pojedinih pratećih materija od mnogih svetlih cvetnih medova.
• Za privremeno umirenje grla – kao i druge vrste meda, može nekim osobama ublažiti nadraženost i akutni kašalj.
• Zbog čestog dužeg ostajanja u tečnom stanju – mnoge mediteranske partije relativno sporo kristališu, iako to nije apsolutno pravilo.

Da li borov med kristališe?

Da. Pravi borov med može da kristališe. Ipak, ispitivani mediteranski borovi medovi često pokazuju manju sklonost brzoj kristalizaciji nego pojedine vrste cvetnog meda.

Brzina kristalizacije zavisi od:

• odnosa glukoze i fruktoze;
• zastupljenosti oligosaharida i drugih šećera;
• sadržaja vode;
• temperature čuvanja;
• prisustva polena i drugih sitnih čestica;
• udela drugih vrsta meda u konkretnoj partiji.

Tvrdnja da pravi borov med „nikada ne kristališe“ nije pouzdana. Kristalizacija je prirodan proces i sama po sebi ne dokazuje da je med neispravan ili falsifikovan.

Borov med u Turskoj, Grčkoj i Srbiji

Turska – vodeće područje proizvodnje

Prema podacima Organizacije Ujedinjenih nacija za hranu i poljoprivredu – FAO, gotovo 90% svetskog borovog meda potiče iz Turske. Proizvodnja je naročito razvijena u egejskom priobalju, gde pčelari sele društva u borove šume tokom intenzivnog lučenja medljike.[6]

Velika turska proizvodnja ima jasno biološko i geografsko objašnjenje:

• prostrane šume odgovarajućih vrsta bora;
• ustaljene populacije vrste Marchalina hellenica;
• povoljna mediteranska klima;
• duga tradicija selidbenog pčelarenja;
• organizovana proizvodnja i izvoz;
• veliki broj dokumentovanih i analiziranih partija.

Naziv „Türk Çam Balı“ dobio je 2025. godine nacionalnu geografsku oznaku u Turskoj. Oznaka povezuje naziv proizvoda sa poreklom, definisanim načinom proizvodnje i zahtevima kvaliteta.[7]

Grčka – borov med kao jedna od vodećih vrsta

Prema podacima grčke državne agencije Enterprise Greece, više od 60% grčkog meda potiče sa bora.[5] Proizvodnja je poznata na ostrvima, u priobalnim područjima i u drugim oblastima sa odgovarajućim borovim šumama.

Grčki borov med predmet je brojnih fizičko-hemijskih, senzorskih i mikroskopskih istraživanja. Njegovo poreklo ne potvrđuje se samo prema tamnoj boji, već povezivanjem više pokazatelja sa podacima o mestu proizvodnje.

Borov med sa Tasosa – zašto je poznat?

Tasos je jedno od grčkih ostrva koje turisti iz Srbije često povezuju sa borovim medom. Velike površine borove šume, mediteranska klima i tradicija pčelarenja stvaraju uslove za proizvodnju medljikovca koji se prodaje kao karakterističan lokalni proizvod.

Borov med sa Tasosa najčešće se opisuje kao taman, gust i punog ukusa. Ipak, naziv „sa Tasosa“ sam po sebi nije potpuna potvrda autentičnosti. I kod takvog proizvoda treba proveriti:

• ko je proizvođač ili paker;
• da li je Grčka jasno navedena kao zemlja porekla;
• da li proizvod zaista potiče sa Tasosa ili se tamo samo prodaje;
• da li postoji LOT ili oznaka partije;
• da li je u pitanju čist borov med ili mešavina različitih vrsta meda;
• da li je deklaracija potpuna i razumljiva.

Koliko je realna proizvodnja pravog borovog meda u Srbiji?

Srbija ima borove šume i nije biološki nemoguće da pčele na njenoj teritoriji sakupljaju medljiku sa bora. Međutim, prisustvo borovog drveta samo po sebi nije dokaz da na određenom području postoji značajna i redovna borova paša.

Za izdvojenu partiju pravog borovog medljikovca potrebno je da se istovremeno ispuni više uslova:

• da postoji odgovarajuća vrsta bora;
• da na borovima postoji veliki broj insekata koji stvaraju medljiku;
• da je lučenje medljike dovoljno obilno i dugotrajno;
• da vremenski uslovi omogućavaju pčelama redovan unos;
• da pčelinjak bude postavljen na pravom mestu i u pravom trenutku;
• da unos sa bora preovlađuje nad drugim nektarnim i medljikovim izvorima;
• da se poreklo može podržati podacima o paši i osobinama meda.

Najpoznatiji sistem proizvodnje povezan sa vrstom Marchalina hellenica karakterističan je prvenstveno za Grčku i Tursku, odnosno istočni Mediteran. U korišćenim naučnim i stručnim izvorima Srbija se ne navodi kao ustaljeno područje velike proizvodnje meda zasnovanog na toj vrsti.

U javno dostupnim izvorima koje smo pregledali nismo pronašli nacionalnu statistiku koja bi potvrđivala redovnu proizvodnju velikih količina izdvojenog domaćeg borovog meda.

Može li domaći proizvod biti mešoviti šumski med?

Može. Na području mešovitih šuma pčele mogu istovremeno sakupljati:

• medljiku sa bora;
• medljiku sa hrasta, jele, smrče ili drugih vrsta;
• nektar biljaka koje u istom periodu cvetaju.

Takav med može biti kvalitetan šumski medljikovac ili mešavina medljikovca i cvetnog meda. Međutim, nije opravdano automatski ga nazvati čistim borovim medom ako borovo poreklo nije preovlađujuće i dovoljno potkrepljeno.

Kada naziv „borov med“ zahteva dodatno objašnjenje?

Sumnju ne treba zasnivati samo na činjenici da se proizvod prodaje u Srbiji. Pravi borov med može biti uvezen iz Turske ili Grčke, a moguće su i ograničene domaće partije.

Dodatna pitanja su opravdana kada se ne zna:

• ko je proizvođač ili odgovorni subjekt;
• da li je proizvod domaći ili uvozni;
• iz koje države i sa kog područja potiče;
• u kojoj godini je proizveden;
• koja je oznaka partije ili LOT-a;
• da li je reč o čistom medu ili proizvodu sa dodacima;
• na osnovu čega se tvrdi da med potiče baš sa bora;
• da li postoji laboratorijski izveštaj za konkretnu partiju.

Šta možemo, a šta ne možemo zaključiti?

Šta treba da piše na deklaraciji?

Srpski Pravilnik med definiše kao prirodnu slatku supstancu koju proizvode medonosne pčele. Čist med koji se stavlja u promet ne treba da sadrži naknadno dodate sastojke.[3]

Ako se medu dodaju borovi pupoljci, ekstrakt bora ili drugi proizvodi, reč je o medu sa dodacima. Pravilnik izričito navodi sveže pupoljke bora među mogućim dodacima i propisuje da takav gotov proizvod mora sadržati najmanje 60% meda.

Primer jasnog označavanja proizvoda sa dodatkom:

Ako je osnova proizvoda biljni sirup, primer može biti:

Navedeni procenti su samo ilustrativni primeri. Stvarna deklaracija mora odgovarati recepturi i sastavu konkretnog proizvoda.

Pored naziva i sastava, upakovani proizvod treba da ima propisane podatke, među kojima su:

• neto količina;
• rok trajanja ili drugi odgovarajući datum;
• naziv i adresa odgovornog subjekta;
• zemlja ili područje porekla kada je potrebno;
• oznaka partije ili LOT-a, osim kada važi propisani izuzetak;
• uslovi čuvanja kada su potrebni;
• druge informacije propisane za konkretnu vrstu proizvoda.

Više o ovoj temi pročitajte u vodiču Deklarisanje meda – šta mora da piše na etiketi.

Kako se proverava autentičnost borovog meda?

Ne postoji pouzdan kućni test kojim se može dokazati da med potiče baš sa bora. Testovi sa vodom, papirom, šibicom, mravima, kašikom ili takozvanim „neprekidnim koncem“ ne potvrđuju botaničko ni geografsko poreklo.

Ozbiljna procena zasniva se na povezivanju više vrsta podataka:

1. Sledljivost partije
   Proizvođač, područje paše, godina proizvodnje, zemlja porekla i LOT treba da budu poznati.
2. Električna provodljivost
   Viša vrednost može podržati zaključak da se radi o medljikovcu, ali sama ne potvrđuje da je med baš borov.
3. Mikroskopska analiza
   Traže se odgovarajući polenov spektar i elementi karakteristični za medljiku.
4. Šećerni profil
   Analiza fruktoze, glukoze, saharoze i oligosaharida pruža podatke o sastavu i osobinama partije.
5. Senzorska procena
   Boja, miris, ukus, aroma i konzistencija porede se sa očekivanim profilom autentičnog borovog meda.
6. Dodatne analitičke metode
   Za zahtevniju autentifikaciju mogu se koristiti mineralni sastav, profil isparljivih jedinjenja, izotopske i druge metode.

Kako se koristi borov med?

Borov med koristi se na isti osnovni način kao i druge vrste meda. Zbog punog ukusa i snažnije arome može se koristiti:

• kao namaz na integralnom ili tamnom hlebu;
• uz jogurt, ovsene pahuljice i žitne kaše;
• uz orahe, lešnike, bademe i drugo orašasto voće;
• uz zrele i polutvrde sireve;
• u prelivima, marinadama i sosovima;
• kao dodatak mlakom čaju ili drugom napitku;
• u kolačima i jelima u kojima odgovara njegova jaka aroma.

Ako se dodaje u čaj, napitak je bolje prvo ostaviti da se malo prohladi. Veoma visoka temperatura može promeniti ukus i aromu meda.

Med treba čuvati u dobro zatvorenoj posudi, na suvom i tamnom mestu, zaštićenom od direktne sunčeve svetlosti i izvora toplote.

Borov med – cena, prodaja i gde kupiti?

Cena borovog meda nije stalna i zavisi od zemlje i područja porekla, godine proizvodnje, raspoložive količine, pakovanja, troškova uvoza i prodajnog mesta.

Pravi uvezeni borov med iz Grčke ili Turske može biti skuplji zbog transporta, posrednika i ograničene dostupnosti. Ipak, sama visoka cena nije dokaz autentičnosti, kao što ni niža cena sama po sebi ne dokazuje da proizvod nije pravi med.

Pri kupovini treba dati prednost proizvodu kod kojeg su jasno navedeni:

• stvarni naziv proizvoda;
• proizvođač, paker ili uvoznik;
• zemlja porekla;
• područje proizvodnje, kada se njime proizvod posebno reklamira;
• neto količina;
• rok trajanja;
• LOT ili oznaka partije;
• sastojci, ako proizvod nije čist jednosastojni med;
• uslovi čuvanja, kada su potrebni.

Kod proizvoda predstavljenog kao domaći borov med opravdano je pitati gde se nalazila paša, kada je med proizveden i na osnovu čega je utvrđeno da pretežno potiče baš sa bora.

Može li borov med pomoći kod kašlja?

Kao i druge vrste meda, borov med može privremeno obložiti i umiriti nadraženu sluzokožu grla i nekim osobama ublažiti akutni kašalj. Dokazi koji se odnose na med ne pokazuju da je borov med nužno delotvorniji od drugih vrsta meda.[11]

Nema pouzdanih dokaza da borov med leči bronhitis, astmu, upalu pluća, tuberkulozu ili druga respiratorna oboljenja.

Važno je i da se dokazi koji se odnose na pčelinji med ne prenose automatski na sirup od borovih pupoljaka. To su proizvodi različitog sastava i načina proizvodnje.

Najčešća pitanja o borovom medu