Krečno leglo - bolest pčelineg legla
Umesto uvoda
Krečno leglo je zarazna bolest pčelinjeg legla koju izaziva gljivica Ascosphaera apis. Ova bolest pogađa larve, pretvarajući ih u bele mumije, a najčešće se javlja u vlažnim i hladnim uslovima. U ovom tekstu saznaćeš kako dolazi do infekcije, koji su simptomi i faktori rizika, te koje mere zaštite i kontrole treba primeniti da bi se društvo sačuvalo.
Bolesti pčela su jako rasprostranjene i prisutne da se svaki pčelar, u svom pčelarsom radnom stažu, morao susresti sa nekom od njih barem jednom. Možda je i sam pčelar nesvesno svojim radom doprineo da do pojave bolesti dođe. Mnoge spore ranih pčelinjh bolesti su prisutne uveku košnici i lošom pčelarskom praksom sam pčelar dprinese da se bolest razvije i zadobije takve razmere da je lečenje neophdno. Iz tog razloga svaki pčelar trebao bi poznavati pčelinje bolesti ne bi li na pravi način, prvenstveno preventivno delovao da do bolesti ne dođe, ili pak u drugom slučaju ne bi li mogao pavilnim delovanjem bolest izečio.
Bolesti pčelinjeg legla dosta je lako otkriti. Pčelar s iskustvom uočit će prilikom pregleda pčelinje zajednice svaku i najmanju nepravilnost na leglu. Osim toga, kako leglo umire, nema dovoljne prinove mladih pčela pa pčelinja zajednica vremenom brojčano slabi. Bolesti odraslih pčela su većinom prikrivene, jer bolesne pčele uglavnom uginu daleko od pčelinjaka kad u prirodi skupljaju hranu.
Prepoznavanje bolesti je u suštini dosta lagano jer svako odstupanje od “normalnog” ukazuje na bolest. Nažalost, pčelari najčešće prekasno pomišljaju na bolest i tek kad im propadne znatni broj pčelinjih zajednica pozovu veterinara (ili ga nikada ne kontaktiraju). Nekad propadaju cijeli pčelinjaci, bez da se utvrdi od čega su pčelinje zajednice uginule. (Đuro Sulimanović, Prepoznavanje i suzbijanje pčelinjih bolesti, str.25).
O krečnom leglu
Ovo je zarazna bolest zatvorenog radiličnog i trutovskog legla koja nanosi značajne štete pčelinjim društvima. Javlja se od početka marta do kraja oktobra. Krečno leglo je bolest prouzrokovana gljivicom Ascosphaera apis. Pogoduju joj povećana vlaga, nedostatak paše, povećana primjena pesticida u zaštiti bilja i dr. Uzročnik ove bolesti može se zadržati u zemljištu i 15-ak godina odakle vjetrom i vodom može dospjeti u pčelinje društvo. Oboljela larva pčele brzo ugine, ima bijelu boju, stvrdne se i ima izgled kreča. Zaraza larvi nastaje sporama koje u košnicu unose pčele sa nektarom ili polenom. Bolest se širi ramovima s oboljelim leglom, pri spajanju (str 58 – 59 Mr Nebojša Veličković PČELARSTVO ) oboljelih i zdravih društava i dr. Mumificirane larve nisu prirasle za zidove ćelija pa ih pčele lako uklanjaju iz saća. Ispred košnice, na uloku AV podjače i po letu se vide komadići larvi. Znaci bolesti su karakteristični pa se lako prepoznaju. Krečno leglo se veoma teško suzbija a važno je rano postavljanje dijagnoze.
Krečno leglo u staroj Jugoslaviji prvi je opisao Tomašec godine 1946., kao
bolest vrlo blage naravi koja se rijetko javlja te sama od sebe prestaje, ne pričinjavajući znatnije štete.pčelinjoj zajednici. O poteškoćama s krečnim leglom pisano je prvi put godine 1978., i od tada se bolest učestalo pojavljuje. Danas je krečno leglo jedna od najčešćih i najraširenijih bolesti pčelinjeg legla.
Faktori koji utiču na otpornost pčelinjih društava na krečno leglo
U patogenezi krečnog legla, pored izazivača, važnu ulogu igraju snaga pčelinjeg društva, uzrast matice, kvalitetna hrana, poštovanje zoohigijenskih normi pri proširovanju i utopljavanju pčelinjeg gnezda.
Uzročnici koji pospješuju razvoj i pojavu krečnog legla su brojni i razlikuju se u različitim geografskim područjima, te bi ih valjalo istraživati svaki zasebno. Međutim, svi imaju istu posledicu stres pčelinje zajednice. Stresno stanje pčelinje zajednice očituje se u smanjenoj obrambenoj sposobnosti zajednice i pojedinih njenih članova, s povećanjem mogućnosti da se bolest javi. Dakle, razvoj i pojava krečnog legla zavise o biološkom stanju pčelinje zajednice, te o uslovima unutar košnice i izvan nje
Uzročnici krečnog legla ulaze u zdravu pčelinju zajednicu različitim putevima. Primarni izvor zaraze su uginule pčelinje larve na čijoj površini su razvijena rasplodna tijela sa sporama uzročnika bolesti. Pčele uglavnom iznose mumificirane larve iz stanica saca i izvan košnice nekoliko dana nakon pojave prvih znakova bolesti, dok spore još nisu razvijene. U tom slučaju spore se stvaraju na izbačenim mumijama ispred leta košnica; odakle vetrom mogu biti raznesene po bližoj i daljnjoj okolini pčelinjaka.
Nošene vetrom, spore mogu dospeti u nektar, polen i vodu koji tako postaju sekundarni izvori zaraze. Skupljajući nektar, polen ili vodu zagađenu sporama, pčele ih unose u košnice i prenose larvama prilikom hranjenja. Polen izvrsno služi kao nositelj spora i jedan je od najvažnijih izvora i putova zaražavanja. Utvrđeno je da spore u polenu preživljavaju najmanje 12 mjeseci. Zaražene matice takođe mogu prenositi i širiti spore uzročnika krečnog legla. Pčelari mogu prenositi i širiti bolest unošenjem matica, radilica, te poklopljenog i nepoklopljenog legla iz zaražene u nezaraženu zajednicu. Ako iz bilo kog razloga pčele ne odstrane mumificirane larve iz košnice dok su još bjele, na njihovoj površini stvaraju se spore koje pčele raznose po saću i delovima košnice. Unutar košnice uzročnike bolesti prenose odrasle pčele. Spore se nalaze u mednom mehuru i crevu odraslih pčela i odatle se prenose larvama i drugim pčelama putem predaje odnosno socijalne izmene hrane. Mogućnost preživljavanja uzročnika u srednjem crevu pčele, verovatno je uzrok česte pojave bolesti u istoj zajednici svake godine. Spore se dobro održavaju u medu, odakle ih je moguće izolirati i uzgajati u kulturama i nakon 15 godina. Od košnice do košnice spore prenosi i pčelar: zamenom saća, priborom, prihranjivanjem zaraženim medom i polenom, pojačavanjem ili pripajanjem pčelinjih zajednica, i ostalim radovima na pčelinjaku. Selidbe pčelinjih zajednica na pašu takođe su povećale mogućnosti širenja bolesti.
Temperatura pčelinjeg gnezda
Iako je dokazano da rashlađivanje larvi nije uvijek preduslov za razvoj krečnog legla, brojni istraživači i dalje tvrde da uzročnik najuspješnije raste na rashlađenoj i oslabljenoj larvi, za što je potrebno i malo smanjenje emperature od fizioloških 35° C
Temperatura društva se formira pod uticajem složenih bioloških procesa u gnezdu, gde toplotni režim zavisi od njenog stanja, aktivnosti i pod uticajem je temperature spoljašnje sredine. Pošto su temperatura i vlažnost uzajamno povezani, pri promeni vlažnosti u gnezdu pčele usaglašavaju i temperaturu. Situacija se usložnjava u tom slučaju kada je promena tih faktora povezana sa nepoštovanjem pravila za odgajivanje pčela (prevremeno proširenje gnezda bez vođenja računa o snazi društva i spoljašnjoj temperaturi; obilna prihrana retkim šećernim sirupom i drugo), sprovođenje lečenja protiv krečnog legla i drugih bolesti bez obaziranja vremensku sezonu, stanje društva, vreme, oblik lekovitog preparata i niz uslova, koji mogu da naruše mikroklimu pčelinjeg gnezda. Rađen je eksperimenz radi proučavanja uticaja nekih abiotičkih fakora na tok krečnog legla, posebno temperature i vlažnosti, postavijanjem dve grupe pčelinjih društava: nedovoljno utopljena pri proširenom gnezdu, posebno u proleće, i utopljeniih i suženiih prema njihovoj snazi.
Merenja temperature unutar gnezda su pokazala, da pri istom zootehničkom stanju društava, ali pri njihovom različitom utopljavanju i sužavanju, taj pokazatelj se koleba od 5,2 do 4,7°C. U gnezdu društava, dobro utopljenih i suženih, srednja temperatura se nalazila u oblasti 35,2 – 35,7°C. U društvima sa proširenim gnezdima, koja nisu bočno utopljavana, pri nedovoljnom gornjem utopljavanju, temperatura se spuštala do 30°C i postajala pogodnija za razvoj gljive Ascosphaera apis. Na stranicama časopisa (Pčelovodstvo) već je sapštavano, da kao rezultat velikog sužavanja gnezda (posebno u proleće), u njemu se bolje čuva toplota i manje pojavljuje krečno leglo (A.I.Skibenok, 1999). Po posmatranjiima istraživača, snižavanje temperature u plodišnom delu gnezda iz raznih razloga (preterano proširenje ramovima, trovanje pesticidima) pozitivno je uticalo na pojavljivanje krečnog legla. Dobijeni podaci su pokazali, da zagrevanje, hlađenje i držanje saća izvan gnezda dovode do pojave oboljenja samo kod otvorenog legla, pri čemu negativnije dejstvo ima hlađenje. Ne isključuje se da je pored temperature, u uginuću i pojavi obolelog legla, svoju ulogu odigrao i faktor stresa – udaljavanje i vraćanje legla u gnezdo društva. (Međunarodni seminar Pčelarenje za budućnost, Niš 14.-15. XII 2002 godine)
Koje larve obolevaju u leglu?
Od krečnog legla a obolevaju tri do pet dana stare larve koje se zaraze putem hrane, ali je zaražavanje moguće i preko kože. Prema najčešćem tumačenju, progutane spore proklijaju u crevu zaražene larve i prodiru kroz opnu creva u telo larve. Beličaste niti plesni kasnije obuhvate celo telo larve, pa ona na kraju ugine, obično dva dana nakon ispružanja i poklapanja. No, novija istraživanja ukazuju na ulazak uzročnika krečnog legla kroz kožu larve pri čemu krpelj (grinja) varoa služi kao prenosnik i unositelj spora u pčelinju larvu. „Ubadanjem“ larve i lutke, varoa može uneti uzročnika starijim pčelinjim razvojnim oblicima koji su, inače, otporniji na bolest. Iz takvih zaraženih lutki razvijaju se mlade pčele s teškim promenama na letnom mišićju zbog kojih ne mogu leteti. Krečno leglo napada radiličko i trutovsko leglo. Znakovi bolesti pojavljuju se na leglu oko 6 -1 4 dana nakon zaraženja. Uginula larva je u početku beličasta i mekana, a zatim postaje svijetložućkasta i gnjecave konzistencije. Kasnije se larve osuše i postaju tvrde i skvrčene mumije, nalik grudvicama krede, koje mogu posiveti ili pocrneti, ako se na njihovoj površini razviju rasplodna tela. Takvi ostaci uginulih larvi mogu se nalaziti u poklopljenim i otklopljenim stanicama sača. Opaženo je da pčele izbacuju bolesne larve dva do tri dana nakon pojave prvih znakova bolesti. Kod teško zaraženih zajednica puno stanica ostaje poklopljeno, premda mumije mogu biti nađene i u poklopljenim i u tklopljenim stanicama. Strese li.se saće u kojem ima starog krečnog legla, jasno se čuje kako tvrde larve udaraju u ivice ćelija saća (Đuro Sulimanović, Prepoznavanje i suzbijanje pčelinjih bolesti, str.71 – 72).
U narednom tekstu obradiću način rada sa pčelinjim zajednicama (preventivno delovanje) da do bolesti ne dođe, kao i način na koji bi se moglo uticati na dalji tok bolesti (lečenje) kada do bolesti dođe.
